W sporach frankowych jednym z kluczowych zagadnień procesowych w dalszym ciągu pozostaje sposób rozliczenia stron po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu. W praktyce szczególne kontrowersje budzi relacja pomiędzy zarzutem przedawnienia roszczeń banku a zarzutem potrącenia wierzytelności wzajemnych. Przez długi czas konsumenci stawiani byli przed trudnym wyborem: albo powołać się na przedawnienie roszczenia banku o zwrot kapitału, albo skorzystać z potrącenia, ryzykując osłabienie własnej pozycji procesowej.

Najnowsze orzeczenie TSUE w sprawie C-767/24 jednoznacznie przesuwa akcent na realną i skuteczną ochronę konsumenta, co ma istotne konsekwencje także dla praktyki sądów krajowych.

Dwa różne zarzuty – jeden cel procesowy

W sprawach z powództwa banku o zwrot kapitału po upadku umowy kredytu frankowego kredytobiorca najczęściej dysponuje co najmniej dwoma instrumentami obrony:

• zarzutem przedawnienia roszczenia banku,
• zarzutem potrącenia własnych wierzytelności (np. zapłaconych rat, prowizji czy innych świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy).

Zarzuty te pełnią odmienne funkcje. Przedawnienie zmierza do całkowitego oddalenia powództwa banku, natomiast potrącenie prowadzi do wzajemnego umorzenia wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. W praktyce banki i część orzecznictwa próbowały jednak wykazywać, że skorzystanie z potrącenia oznacza rezygnację z ochrony wynikającej z przedawnienia.

Ochrona konsumenta nie może być iluzoryczna

Takie podejście prowadziło do istotnego ograniczenia praw procesowych konsumenta. Wymuszanie wyboru pomiędzy dwoma dopuszczalnymi środkami obrony w istocie osłabiało jego pozycję i mogło zniechęcać do pełnego korzystania z przysługujących uprawnień.

Z perspektywy prawa konsumenckiego kluczowe znaczenie ma zasada, zgodnie z którą ochrona przewidziana dla konsumenta powinna być skuteczna, a nie jedynie formalna. Jeżeli przepisy krajowe dopuszczają zarówno zarzut przedawnienia, jak i potrącenie, to ich łączne podniesienie w jednym postępowaniu nie powinno prowadzić do negatywnych konsekwencji dla konsumenta.

Skutki praktyczne dla spraw frankowych

Dla tysięcy toczących się i przyszłych postępowań oznacza to kilka istotnych wniosków:

• podniesienie przez kredytobiorcę zarzutu potrącenia nie powinno być interpretowane jako zrzeczenie się zarzutu przedawnienia,
• sądy krajowe powinny w pierwszej kolejności badać przedawnienie roszczeń banku, jako zarzut najdalej idący w skutkach,
• konsumenci nie muszą już dokonywać „taktycznego wyboru” między bezpieczeństwem procesowym a pełnym rozliczeniem wzajemnych świadczeń.

Jednocześnie wyraźnie potwierdzona zostaje odrębność wierzytelności konsumenta i banku po stwierdzeniu nieważności umowy, co podważa próby automatycznego „bilansowania” roszczeń bez inicjatywy procesowej stron.

Wnioski dla praktyki procesowej

Dla pełnomocników procesowych oznacza to większą swobodę w konstruowaniu obrony konsumenta i możliwość równoległego korzystania z różnych instrumentów prawa cywilnego bez obawy o niezamierzone skutki uboczne. Dla banków – konieczność liczenia się z tym, że zarzut przedawnienia będzie realnie oceniany przez sądy, niezależnie od tego, czy konsument zgłasza również potrącenie.

Z punktu widzenia systemowego jest to kolejny krok w kierunku ujednolicenia praktyki orzeczniczej w sprawach frankowych i wzmocnienia standardu ochrony konsumenta w relacjach z instytucjami finansowymi.